Τα σχολεία της χώρας βρίσκονται αντιμέτωπα με μια σιωπηλή αλλά βαθιά κρίση που ροκανίζει σιγά-σιγά την ψυχική αντοχή χιλιάδων εκπαιδευτικών.
Μια νέα αποκαλυπτική επιστημονική έρευνα, η οποία δημοσιεύθηκε στο τελευταίο τεύχος του International Journal of Educational Innovation και διεξήχθη στο πλαίσιο του Τομέα Οικονομικής, Κοινωνικής και Ποσοτικής Έρευνας του Εργαστηρίου Πληροφοριακών Συστημάτων Διοίκησης και Επιχειρηματικής Νοημοσύνης του Πανεπιστημίου Πατρών σε συνεργασία με τη Διδασκαλική Ομοσπονδία Ελλάδας (ΔΟΕ), έρχεται να επιβεβαιώσει με αριθμούς αυτό που οι εκπαιδευτικοί βιώνουν καθημερινά, την επαγγελματική εξουθένωση.
Η έρευνα της Χριστίνας Στίγγα, εκπαιδευτικού ΠΕ70, βασίστηκε σε δείγμα 131 εκπαιδευτικών Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης (νηπιαγωγών και δασκάλων) από τη Δυτική Ελλάδα – 72 από την Αχαΐα, 38 από την Αιτωλοακαρνανία και 21 από την Ηλεία. Η δειγματοληψία ήταν στρωματοποιημένη τυχαία, με σταθμίσεις για την αντιπροσωπευτικότητα του πληθυσμού, και τα δεδομένα συλλέχθηκαν ανώνυμα τους μήνες Νοέμβριο και Δεκέμβριο του 2023, με τη χρήση του εργαλείου BAT12-GR (Burnout Assessment Tool), στην ελληνική του προσαρμογή.
Τα «αποκαλυπτικά» νούμερα
Τα ευρήματα είναι ενδεικτικά μιας κατάστασης που έχει ξεπεράσει προ πολλού τα όρια του μεμονωμένου περιστατικού. Ο μέσος όρος της συνολικής εξουθένωσης διαμορφώνεται στο 2,70 σε κλίμακα από το 1 έως το 5. Φαινομενικά «μέτριος», αλλά όταν κοιτάξει κανείς την κατανομή, η εικόνα αλλάζει δραματικά:
- Το 44% των εκπαιδευτικών βρίσκεται σε υψηλά επίπεδα εξουθένωσης
- Το 25% βρίσκεται σε πολύ υψηλά επίπεδα
- Μόλις το 8% καταγράφει χαμηλά επίπεδα, ενώ το 24% μέτρια
Πιο αποκαλυπτική είναι η εικόνα στη διάσταση της εξάντλησης, όπου ο μέσος όρος εκτοξεύεται στο 3,26. Πρόκειται για τη σωματική και ψυχική κόπωση που προκαλεί η εργασία – η αίσθηση ότι μετά από μια ημέρα στη δουλειά, η ενέργεια δεν αναπληρώνεται. Ακολουθούν οι ψυχολογικές ενοχλήσεις (μέσος όρος 3,00), όπως δυσκολία στον ύπνο, άγχος, τάση για ανησυχία και κρίσεις πανικού, και η ψυχική αποστασιοποίηση (2,74), δηλαδή η σταδιακή απομάκρυνση από τα καθήκοντα, η έλλειψη ενθουσιασμού και ο κυνισμός.
| Διάσταση Εξουθένωσης | Μέσος Όρος (κλίμακα 1-5) |
|---|---|
| Εξάντληση | 3,26 |
| Ψυχολογικές Ενοχλήσεις | 3,00 |
| Ψυχική Αποστασιοποίηση | 2,74 |
| Ψυχοσωματικές Ενοχλήσεις | 2,71 |
| Συνολική Εξουθένωση | 2,70 |
| Συναισθηματική Δυσλειτουργία | 2,51 |
| Γνωστική Δυσλειτουργία | 2,29 |
Φόρτος, έλλειψη σεβασμού και αναγνώρισης
Η έρευνα προχώρησε στη διερεύνηση των αιτιών, επιβεβαιώνοντας το μοντέλο των Εργασιακών Απαιτήσεων και Πόρων (Job Demands-Resources). Τα ευρήματα:
- Ο υπερβολικός φόρτος εργασίας αναδεικνύεται ως ο ισχυρότερος παράγοντας. Το 39% των εκπαιδευτικών δηλώνει απόλυτη συμφωνία ότι αντιμετωπίζει υπερβολικό φόρτο (πολλές ώρες διδασκαλίας, αξιολογήσεις, προετοιμασία υλικού), και το 30% βιώνει ταυτόχρονα και έλλειψη σεβασμού. Η στατιστική σημαντικότητα είναι p < 0,001.
- Η έλλειψη σεβασμού προς την εργασία τους συνδέεται άμεσα με υψηλότερα επίπεδα εξουθένωσης. Όσοι συμφωνούν απόλυτα ότι βιώνουν έλλειψη σεβασμού εμφανίζουν εξουθένωση πολύ πάνω από τον μέσο όρο (p = 0,001).
- Η έλλειψη αναγνώρισης από τη διοίκηση είναι εξίσου καθοριστική. Σχεδόν οι μισοί συμμετέχοντες αναφέρουν έλλειψη υποστήριξης, με όσους συμφωνούν πολύ να εμφανίζουν εξουθένωση μεγαλύτερη του μέσου όρου (p < 0,001).
Η έρευνα αναδεικνύει και τις ομάδες που πλήττονται δυσανάλογα. Αν και χωρίς στατιστική σημαντικότητα, οι γυναίκες εμφανίζουν χαμηλότερα ποσοστά από τους άνδρες. Ωστόσο, οι μόνιμοι εκπαιδευτικοί και οι διευθυντές σχολικών μονάδων παρουσιάζουν μεγαλύτερη εξουθένωση.
Το ίδιο και όσοι έχουν δύο ή τρία παιδιά, γεγονός που υποδηλώνει τη σωρευτική πίεση επαγγελματικών και οικογενειακών υποχρεώσεων. Γεωγραφικά, οι εκπαιδευτικοί της Αχαΐας καταγράφουν τα υψηλότερα επίπεδα, ακολουθούμενοι από την Ηλεία και την Αιτωλοακαρνανία.
Η «αιμορραγία» στα σχολεία της Αττικής
Την ίδια ώρα, τα στοιχεία από την Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση της Αττικής, όπως παρουσιάστηκαν στην 17η συνεδρίαση του ΑΠΥΣΠΕ στις 22 Οκτωβρίου, ζωγραφίζουν μια εξίσου ζοφερή εικόνα. Σύμφωνα με την ενημέρωση των αιρετών της Δ.Α.Κ.Ε./Π.Ε., μέσα σε περίπου τρία χρόνια 330 διευθυντές σχολείων και προϊσταμένες νηπιαγωγείων έχουν παραιτηθεί, 396 εκπαιδευτικοί έχουν λάβει άδειες άνευ αποδοχών. Την ίδια ώρα, οι φετινές συνταξιοδοτήσεις έχουν φτάσει τις 746, αριθμός που χαρακτηρίζεται «πρωτοφανής».
Η έρευνα καταλήγει στο συμπέρασμα ότι η εξουθένωση των εκπαιδευτικών δεν είναι ατομικό πρόβλημα, αλλά συστημικό. Οφείλεται σε έναν συνδυασμό υψηλών απαιτήσεων (φόρτος, γραφειοκρατία, αξιολογήσεις) και ανεπαρκών πόρων (έλλειψη υποστήριξης, αναγνώρισης και σεβασμού). Το μοντέλο των Demerouti κ.ά. (2001) επιβεβαιώνεται πλήρως: όσοι αντιμετωπίζουν αυξημένες απαιτήσεις με περιορισμένους πόρους, εμφανίζουν τα υψηλότερα επίπεδα εξουθένωσης.
Οι προτάσεις των ερευνητών είναι η μείωση της εξουθένωσης απαιτεί αναδιαμόρφωση του εργασιακού περιβάλλοντος, με λιγότερο φόρτο, περισσότερη ουσιαστική υποστήριξη και αναγνώριση της προσφοράς των εκπαιδευτικών. Όπως σημειώνεται χαρακτηριστικά, «η καλλιέργεια υποστηρικτικού κλίματος, μέσα στο οποίο οι εκπαιδευτικοί αισθάνονται ότι μπορούν να αναπτυχθούν και να αναγνωριστούν», είναι καθοριστική.
